Początki działalności dzisiejszego poznańskiego Muzeum Archeologicznego przypadają na drugą połowę wieku XIX, kiedy to w Wielkopolsce, podobnie jak w całej Europie, nastąpił gwałtowny wzrost zainteresowań starożytnictwem, w tym archeologią. Jednocześnie zabory wymusiły na Polakach powoływanie rozmaitych organizacji społecznych, które w zastępstwie własnego państwa wspierały rozwój polskiej kultury, nauki i gospodarki. Właśnie taką rolę – mecenasa polskiej nauki i kultury – spełniało utworzone w 1857 roku po trzydziestoletnich staraniach Towarzystwo Przyjaciół Nauk Poznańskie.